Yukos Buiten Rusland
Begin 2004, voor de hierboven beschreven procedures die tot het faillissement leidden begonnen waren, werd het steeds duidelijker dat de Russische overheid vastbesloten was om Yukos te vernietigen en zijn activa te onteigenen. De Russische rechtbanken waren, zoals aangetoond, niet in staat om de situatie op een onafhankelijke manier, zonder politieke beïnvloeding, te beoordelen.
Toen het management zich van die niet-benijdenswaardige situatie bewust werd, besefte het dat het alle juridische en commerciële stappen moest ondernemen om er voor te zorgen dat, in de mate van het mogelijke, de rechten en activa van Yukos beschermd werden. Het had steeds minder zin om dit in Rusland zelf te proberen te doen.
Daarom werd beslist om:
- De Rechten van Yukos te beschermen voor een internationale rechtbank, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens; en
- De Niet-Russische activa van Yukos te vrijwaren van het Russische onteigeningsproces.
Om dit ten uitvoer te brengen, waren enkele voorbereidende stappen nodig. Die worden hieronder in detail beschreven.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
Omdat het steeds duidelijker werd dat de Russische rechtbanken onder politieke druk stonden, en dat de Russische overheid streefde naar de totale vernietiging van het bedrijf, diende Yukos een aanvraag in bij het Europees Hof voor de Rechten van de mens (EHRM). Dit gebeurde op 23 april 2004, enkele dagen na het heffen van de belastingen met terugwerkende kracht voor het jaar 2000.
Omdat het eigenlijke voortbestaan van Yukos op het spel stond, werden bijkomende stappen ondernomen om ervoor te zorgen dat de aanvraag bij het EHRM zelfs na de ondergang van het bedrijf kon blijven doorgaan. Dit werd gerealiseerd via de niet-Russische dochtermaatschappijen van Yukos.
Yukos bezat drie rechtstreekse, eersterangs, volle dochtermaatschappijen buiten Rusland:
- Yukos UK Limited;
- Yukos CIS Investments Limited (gevestigd in Armenië); en
- Yukos Finance BV (gevestigd in Nederland).
Kort na het indienen van de eerste aanvraag bij het EHRM, maar nog voor dat Yukos volgens de Russische wet failliet verklaard werd, werd een verzoek ingediend bij het EHRM om de bestaande aanvraag van Yukos te blijven ondersteunen en beschermen. (Aanvraag nr. 37165/06: de Juli-aanvraag). De Juli-aanvraag werd ingediend door Yukos, zijn CEO Steven Theede, zijn adjunct-CEO Yuri Beilin, en de drie hierboven vermelde eersterangs dochtermaatschappijen.
De beslissing bleek profetisch. In dit geval, als onderdeel van de ontvankelijkheidprocedure voor het EHRM, wees de Russische overheid er in 2008 op dat het Hof niet langer bevoegd was omdat Yukos, als gevolg van het faillissement, niet meer bestond. Het Hof verwierp deze verdediging echter en zei:
Het Hof merkt op dat de verschillende zogezegde inbreuken … in het huidige geval de belastingaanslag betreffen en de manier waarop ze afgedwongen werd met betrekking tot de verzoekende partij die uiteindelijk leidden tot het faillissement ervan en het einde van zijn bestaan als rechtspersoon. Het schrappen van de verzoekende partij uit het handelsregister onder dergelijke omstandigheden zou de essentie van het recht van individuele aanvragen door rechtspersonen ondermijnen, en regeringen aanmoedigen om dergelijke entiteiten te onthouden van de mogelijkheid om een verzoek ingediend in de periode waarin ze genoten van een rechtspersoonlijkheid verder te zetten.
Bescherming van de Niet-Russische Activa: Herstructurering in Nederland
Zoals eerder gezegd, bezat Yukos drie rechtstreekse, eersterangs, volle dochtermaatschappijen buiten Rusland: Yukos UK Limited, Yukos CIS Investments Limited en Yukos Finance BV.
Van die drie dochtermaatschappijen was Yukos Finance BV (“Yukos Finance”), een Nederlandse dochtermaatschappij, de belangrijkste.
Yukos Finance BV
Yukos bezat 100% van de aandelen in Yukos Finance; Yukos Finance bezat op zijn beurt de meeste van de niet-Russische activa van Yukos, waaronder Transpetrol, de eigenaar van pijplijnen in Slowakije, en een aandeel in Mazeikiu Nafta, een olieraffinaderij in Litouwen. Vooral de Mazeikiu raffinaderij was heel belangrijk.
Yukos Finance bezat ook 100% van de aandelen in een andere Nederlandse dochtermaatschappij, Yukos International (UK) BV, (“Yukos International”). Die structuur wordt geïllustreerd in Figuur 1.
Op 19 april 2005 droeg Yukos Finance zijn aandelen in de niet-Russische bedrijven over naar Yukos International, als een eerste stap om de niet-Russische activa te beschermen. Dit wordt geïllustreerd in Figuur 2.
Daarvoor had het management op 14 april 2005, een stichting opgericht, namelijk de Stichting Administratiekantoor Yukos International, ("Stichting I").
Als laatste stap, eveneens op 19 april 2005, droeg Yukos Finance zijn aandelen in Yukos International over naar Stichting I, in ruil voor de uitgave van aandelencertificaten. De uiteindelijke structuur die op die manier tot stand kwam wordt geïllustreerd in Figuur 3.
Een van de bedrijven onder Stichting I is Yukos Capital SARL, een in Luxemburg gevestigde financieringsmaatschappij. Meer informatie in verband met Yukos Capital, en het afdwingen van kredietovereenkomsten met Rosneft, wordt in de sectie Nederland hieronder gegeven.
Het Doel van de Nederlandse Stichtingen
Samenvattend werden zowel Stichting I als II opgericht met als doel:
- Het betalen van de schuldeisers van Yukos;
- Het vertegenwoordigen en beschermen van de belangen van Yukos; en
Het behouden van de procedures, waaronder die voor het EHRM, betreffende inspanningen ‘voor de verdeling onder de aandeelhouders van Yukos Oil Company van eventuele ontvangen en te ontvangen fondsen via een plan in overeenstemming met toepasselijk recht en volgens redelijke en eerlijke principes’.